Акса мечити
26.07.2016

Акса мечити

Баарыбызга маалым болгондой эле, Пайгамбарыбыз Мухаммад (Ага Аллахтын салам-салаваты болсун) Аллахтын кудурети менен Миражга чыгаарда, Меккеден Масжидул-Аксага келип, ошол жерден көккө көтөрүлгөн. Бул туурасында Куран аяттарында: "Пендесин түн ичинде Ал-Харам мечитинен Биз айланасын берекелүү кылган Ал-Акса мечитине сейил кылдырган Аллах Аруу-Таза. Биз ага (Мухаммадга) Өзүбүздүн белгилерибизди көрсөтүү үчүн (сейил кылдырдык) Ал (Аллах) - Угуучу, Көрүүчү" деп баяндалган. (Исра, 1-аят). Мусулмандар үчүн Масжидул-Аксанын куттуу жерлердин бири болуп калуусу да ушундан жана Каабага чейинки алгачкы кыбылабыз болуп тургандыгынан улам болгон. Макаланын башында белгилеп кетчү нерсе “Масжидул Акса” жана“Акса мечити” деген эки сөздү эки жерди айырмалап көрсөтүү максатында бул эки сөз бир маанини түшүндүрсө да, алдыда Масжидул Акса жана Акса мечити (1-сүрөт) деп берүүнү туура көрдүм.
Учурда, мына ушул ыйык жерибиз Масжидул-Акса тууралуу кээ бир туура эмес таратылган маалыматтар эл арасында дароо эле байкалып, сынга алына баштады. Бул нерсе көпчүлүккө маалым, бирок, аны тактоо үчүн тарыхый маалыматтарга да кайрылуу абзел. “Бизди жаңылтып, эл арасында Акса мечитинин (1-сүрөт) ордуна Куббатус Сахранын (2-сүрөт) сүрөттөрү коюлган ар кандай буюмдар жана сүрөттөр жайнап кетти (Интернеттен караңыз). Мусулмандарды жаңылтуу оюну жүрүп жатат”, - дегендердин саны көбөйдү. Биз, мына ушул маселени жөнгө салуу максатында тарыхый маалыматтарга жана фактыларга таянып, туурасын тактоо үчүн булардын арасындагы айырмачылыктарды жеткиргенге аракет кылдык. Сөздүк маанилерине токтолсок, “акса” арапчадан которгондо “өтө алыс” дегенди билдирет. Демек, “масжидул акса” сөзүнүн мааниси “алыстагы намаз окулуучу жай” дегенди билдирет. Ал жердин “Масжидул-Акса” деп аталуусунун негизги себеби, Пайгамбарыбыз (Ага Аллахтын салам-салаваты болсун) Мираждан мурда дал ошол дөбөдө жалпы пайгамбарлардын башында имам болуп, чогуу намаз окушкан деген риваятка байланыштуу. Куранда да ал жердин куттуу жер экени айтылганын жогоруда белгилеп өттүк. Тарых барактарында, Пайгамбарыбыздын (Ага Аллахтын салам-салаваты болсун) учурунда ал жерде эч кандай мечит же башка ибадаткана курула элек болчу. Анткени, Кудус (Иерусалим) шаары 638-жылы азирети Умар (Аллах андан ыраазы болсун) тарабынан каратып алынгандан кийин гана ибадаткана куруу иштери башталган. 691-жылы Амавий халифаларынан Абдулмалик ибн Марван тарабынан Куббатус Сахра тургузулган. Кийинчерээк Куббатус Сахранын түштүк тарабына бир мечит курулат. 715-жылы курулуп бүткөн бул мечитке “Акса мечити” деген ат берилген. Куббатус Сахранын мааниси “таштын куббасы” дегенди түшүндүрөт. Баарыбызга белгилүү, Пайгамбарыбыз (Ага Аллахтын салам-салаваты болсун) Масжидул-Аксанын ортосунда жайгашкан чоң таштын үстүнөн көккө көтөрүлгөн эле. “Хажарул Муаллак” деп аталган бул асма таш, биз үчүн кандай куттуу болсо иудейлер үчүн да христиандар үчүн да анын куттуулугу бар. Анткени, иудейлердин тарых барактарында Ибрахим пайгамбар ушул таштын үстүнө келип уулу Исхакты курман чалмай болгон. Биздин ишеним боюнча бул окуя башкача, тагыраак айтканда Исхактын ордунда Исмаил деп айтылат. Аны менен бирге Сулайман пайгамбардын ибадатканасы да ушул таштын айланасында жайгашкан болчу. Ал эми христиан ишениминде Иса же Закария пайгамбарлардын бири ушул таштын жанында ибадат кылган жана Марьям энебиз да ушул жерде иътикафка кирген. Ушундан улам Рим императору Константиндин энеси Елена тарабынан Кудус шаарына эки чоң чиркөө курулган. Ал эми таштын “муаллак” (асылган, асма) деп аталып калышына Пайгамбарыбыздын ( Ага Аллахтын салам-салаваты болсун) ошол таштын үстүнөн көккө көтөрүлүүсү себеп болгон. Ошол учурда таш, Пайгамбарыбызды (Ага Аллахтын салам-салаваты болсун) ээрчип жөнөп, Жабраилдин (Ага Аллахтын саламы болсун) ага тоскоол болуусу менен көтөрүлгөн жерде калып калган деп риваят кылынат. Сегиз бурчтуу Куббатус Сахра 691- жылы дал ошол асма таштын үстүнө курулган. Азирети Умардын доорунда башталып 715-жылдары курулуп бүткөн Масжидул-Аксанын түштүк бөлүгүндө жайгашкан Акса мечити, азыркы күндө Куранда баяндалган куттуу жер Масжидул-Акса менен адашылып келет. Акса мечити, өз доорунда Сулайман пайгамбар курдурган “Байтул Макдистен” (Куттуу Жай) калган урандылардын бир четине тургузулган. Бул тууралуу ар кандай көз караштар айтылат. Мисалы, Азирети Умарга чейин да Акса мечити деп аталчу жана ал ибадаткана мурдатан бар болчу деген көз караштар да бар. Ооба, ибадаткана бар болчу. Бирок, ал ибадаткана - Масжидул-Аксанын жалпы аянтын ээлеген “Байтул Макдис” деп аталчу Сулайман пайгамбардын иудейлер үчүн курдурган ибадатканасы эле. Ал ибадаткана да алгачкы курулушунан кийинки доорлордо ар кандай кыйроолорго учурап, кайрадан курулуп атып мурдагы абалынан бир топ өзгөрүүлөргө учураган. Байтул Макдистин башынан өткөргөндөрүн айта келсек, б.з.ч. 586- жылы Вавилон падышасы Бухтуннаср (Набукадназзар) Кудус шаарын басып алат жана Байтул Макдисти кыйратып, иудейлерди сүргүнгө айдайт. Б.з.ч. 516-жылдары кайрадан мекенине кайтып келген иудейлер, мурдагы абалына окшоштуруп Байтул Макдисти жаңыдан тургузушат. Кайрадан курулган ибадаткана, б.з.ч. 70-жылы Рим империясынын аскер башчысы Титус тарабынан экинчи жолу кыйратылат жана иудейлер сүргүнгө айдалат. Титус, Байтул Макдистин батыш тарабында жайгашкан чептин бир бөлүгүн калтырып коёт. Мунун себеби алигиче билинбей келет. Мына ошол жыгылбай калган чеп, азыркы күндө иудейлердин куттуу жери болуп эсептелет. Иудейлер ошол чептин астына барып ыйлактап ибадат кылышкандыктан “Ый дубалы” же “Ый чеби” деп аталып келет. Темага байланыштуу бир хадисте, Мираждан кайткандан кийин Пайгамбарыбызга ( Ага Аллахтын салам-салаваты болсун) ишенбеген мүшриктер, Масжидул Аксанын абалын сүрөттөп берүүсүн сурашкандыгы тууралуу айтылат. Ошол учурда Аллах Таала Масжидул-Аксаны пайгамбарыбыздын көз алдына алып келет. Пайгамбарыбыз (Ага Аллахтын салам-салаваты болсун) аны карап мүшриктердин суроосуна так жооп берет. Кээ бирөөлөр хадисте айтылган Масжидул Акса биз жогоруда айтып өткөн Акса мечити же Куббатус Сахра болчу деген пикирге таянып, керексиз жерде аларды сүрөттөп киришет. А бирок, бул маселенин жөн-жайын билгендер, Пайгамбарыбыз (Ага Аллахтын салам-салаваты болсун) Масжидул-Аксанын айланасындагы чептерди сүрөттөп айткан дешет. Натыйжада, Масжидул-Акса деген куттуу жер, иудейлердин “Temple Mount” “Сыйынуучу дөбө” деп аташкан, өз учурунда Сулайман пайгамбар тарабынан курулган Байтул Макдис жайгашкан 14.4 гектарды (300 х 480м.) ээлеп турган кең дөбөгө берилген ысым деп айтсак болот. Демек, Масжидул- Акса Азирети Умардын буйругу менен курулган, жайгашкан жердин
куттуулугунан улам ал жердин атын алган Акса мечитин (1-сүрөт) да, Абдулмалик ибн Марвандын көмөгү менен салынган Куббатус Сахраны (2-сүрөт) да курчап турат. Жогоруда айтылгандардан улам Масжидул-Акса дегенде эмне үчүн Куббатус Сахранын сүрөтү коюлуп жүргөндүгүн эки түрдүү ачыктап кетким келет. Биринчиси, Масжидул-Аксанын ичинен орун алып жана асма таштын үстүндө жайгашкандыктан, куттуу болгон бул жердин жана таштын символу катары көрсөтүлүшү мүмкүн. Балким, муну жасап аткандардын эч кандай жаман ою деле жок болуусу мүмкүн. Экинчиси, эл оозунда айтылып келген Акса мечитин атайын унуткаруу болуусу да толук ыктымал. Буга учурда Акса мечитинин астындагы казуу иштеринин дале болсо уланып аткандыгы күбө боло алат. Албетте, туурасын бир гана Аллах билет.

Арашан теология факультетинин окутуучусу Галмаматов Атабек