Кумурска
26.06.2016

Кумурска

Аллах Таала Куранда бир канча жаныбарлардын атын атаган. Алардын ар бирине тиешелүү окуялар болгон жана аларды Аллах Таала үлгү болсун үчүн Куранда эскерген. Куранда аты аталган жаныбарлардын бири Кумурска. Курандагы «Кумурска» (Ан-намл) сүрөсүндө Аллах Таала кумурска тууралуу айткан. Аятта: «Сулайман Дауддан (пайгамбарлыгын) мураска алды жана: «Оо, адамдар, Бизге куштардын тили үйрөтүлдү жана (ушул күнгө чейин эч кимге берилбеген) нерселер берилди. Бул (Аллах берген) артыкчылык!» - деди. Анан (күндөрдүн биринде) Сулайманга жиндерден, инсандардан, куштардан турган аскерлери чогултулду жана тизилип турушту. Алар качан гана кумурскалардын өрөөнүнө жетип келишкенде, бир кумурска: «Э-эй, кумурскалар! Уяңарга киргиле! Сулайман менен аскерлери билбестен силерди тебелеп салбасын!» - деди. Анын сөзүнө Сулайман жылмайып койду да: «Оо, Раббим, мага жана ата-энеме берген нээматтарыңа шүгүр кылууга жана Өзүң ыраазы боло турган иштерди аткарууга мени жөндөмдүү кыл. Саалих пенделериңдин катарында өз ырайымыңа алгын» - деди. (Намл, 16-18-аяттар) Курандагы кумурсканын окуясы өз ичине көптөгөн маанилерди камтып турат. Бул аяттан Аллахтын чексиз Кудуреттүүлүгүн көрүүгө болот. Аллах Таала ар бир жаныбарга тил берген. Аллахтын каалоосу менен Сулайман пайгамбар жан-жаныбарлардын тилин да түшүнө билген. Кичинекей кумурсканын башка кумурскалар үчүн күйүп-бышып кыйкырганы адамдарга чоң үлгү. Адамдардын адашуу менен түбөлүк тозокко кетип жатканын көрүп туруп, аларга унчукпай коюу, адамдын кумурскадан да төмөн экендигин билдирет. Кумурскалар кичинекей жаныбар болгондугуна карабастан эң күчтүү жана мээнеткеч болушат. Алар ар дайым өз туугандары менен биримдүүлүктө жашашат. Мунун баары Аллахтын Даанышман Жаратуучулугун далилдеп турат. Кумурскалар үч кастадан (же стазадан) турушат: ургаачылар, эркектер жана жумушчу особдор. Ургаачы жана эркек особдордун канаттары бар, жумушчу особдор - канатсыз. Муруттары муунга бөлүнгөн, ургаачылардыкы жана жумушчу особдордуку 11-12 муунак, ал эми эркектердики болсо 12-13, кээ бир түрлөрдүкү 4, 6, жана 10 муунактардан турушат. Муруттун негизги бөлүгү (скапус) башкаларга караганда узунураак келет. Кумурскалар уясында үй-бүлөлөрү менен жашашат. Уяларын топуракта, таштардын астыларына, дарактарда жасашат. Кээ бирлери уюктарын өсүмдүктөрдүн калдыктары менен түзүшөт. Ал эми кээ бир түрлөр болсо адамдардын жашоо тиричилиги менен тыгыз байланышып, алардын чөйрөсүндө жашашат. Маданий өсүмдүктөрдүн оору козгоочуларына каршы күрөшкөн кумурскалар да бар, мындай кумурскаларды дыйкандар атайлап талааларга коё беришет. Кумурскалар көбүнчө өсүмдүктөр ширеси, ошондой эле өсүмдүк битинин сүтү менен, ал эми түйүлдүктөрүн тамактандыруу учурунда башка курт-кумурскалар менен азыктанышат. Алар Антарктидадан башка дүйнөнүн бардык жерлеринде таралышкан. Жер үстүндө жашашкан жаныбарлардын 15-25% биомассын түзүшөт. Дүйнө жүзүндө кумурсканын 12 000 түрү бар, эң кеңири тараган аймактар болуп тропиктер саналышат. КМШ өлкөлөрүндө 300 гө жакын түрлөрү жашашат.Кумурскалардын коомчулукту түзүшүп жашоосу, айлана чөйрөдө туура ченем алуусу, азык катары түрдүү заттарды колдонуусу жана жашаган жерин оңой жана тез арада которуп кетүүсү - алардын жашоо жөндөмдүүлүгү болуп саналат. Кумурскалардын үй-бүлөсүндө жеке индивид жасай албаган маселелерди социалдык коом жасайт, бул коомго уюктагы ар бир жумуш бөлүштүрүлгөн, ошол эле учурда булар бири бирин көзөмөлдөп турушат. Кумурскалардын кээ бир түрлөрүндө маалымат берүү үчүн атайын «тил» да жакшы өнүккөн. Эң кичинекей тукумга кирген кумурскалар болуп мономориум (Monomorium) эсептелет, булардын жумушчу особдорунун чоңдугу 1-2 мм, ал эми ургаачы жана эркек особдору 3-4 мм. Ал эми уруунун эң чоң өкүлдөрүнүн бири бул - Camponotus gigas, жумушчу особордун өлчөмү болжол менен 20 мм, эркектери -18,3 мм, аскерлери - 28,1 мм, энеси - 31,3 мм. Ошондой эле эң чоң кумурскалар болуп - гигант динопонера (Dinoponera gigantea) саналат. Алардын денесинин узундугу 25-30 мм жетет. Африка тукумундагы Dorylus кумурскасынын эркегинин узундугу 3 см, ал эми энеси (ханыша), жумурткалары толугу менен жетилген учурда курсагы абдан чоң болуп, жалпы денесинин узундугу 5 см чейин жетет. Бирок, тарыхый археологиялык жактан дүйнөдөгү эң ири кумурскалар болуп - Formicium уруусундагылыр саналышат. Булардын эркек особдору 7 см, канаттарынын узунду- гу болжол менен 15 см жеткен.

Ургаачы особдор: Кумурскалар үй-бүлөсү түрүнө жараша «Моногигия» (бир ургаачы особ), «Полигиния» эки же андан көп жумуртка туучу репродивдүү ургаачы («ханыша», эне) особдон турат. Ургаачылар жумушчуларга окшош болушат, бирок төшүнүн кеңдиги жана өлчөмүнүн чоңдугу менен айырмаланышат. Ургаачы особ «Жупташуу учуусунда» өмүрүнүн аягына чейин сарптай турган сперманын запасы менен камсыз болот. Курт-кумурскалар дүйнөсүндө эне кумурсканын жашынын узактыгы максималдуу болуп 20 жылды түзөт. Уруктанган ургаачылар канаттарын ташташат да, жаңы үй-бүлө курууга шашышат же болбосо эски үй-бүлөсү менен уюкта кала беришет. Кээ бир учурларда жаш ургаачыларды бир тукумдагы, бирок башка уюктагы кумурскалар өздөрүнө алып алышат. Ургаачы кумурска уюкта, өзү жана болочок жумурткалар сакталуучу жайды тандап алып, бир нече убакыттан кийин жумуртка тууганга камына баштайт. Кумурска эне түйүлдүктөрдү шилекейи же болбосо атайын «азык» жумурткалар менен тамактандырат. Азык заттын тартыштыгынан биринчи жумушчу кумурскалардын өлчөмү кичинекей болушат. Эгерде уюкта бир ургаачы болсо ал жумушчу кумурскалар тарабынан чоң абройго ээ болот, ал эми эки же андан көп болсо, жумушчу кумурскалар аларды, уюктун ар бир учуна ташый беришет, кээ бир ургаачыларды, жумуртка аз туугандыктары үчүн сыртка да кууп чыгышат, же болбосо башка үй-бүлөгө беришет. Андыктан жумушчу кумурскалар уюкта болуп жаткан бардык процессти көзөмөлдөп (ашыкча түйүлдүктөрдү жок кылышып же алардын азыктануусун өзгөртүп) турушат.

Эркек особдор: Эркектер уруктанбаган жумурткалардан пайда болушат жана канаттуу болушат Алардын кызматы жаш ургаачы особдорду уруктандыруу болуп саналат. Эркек особдор көбүнчө уюкка уруктануу мезгилинде гана учуп келишет, ал эми уруктандыргандан соң өлүп калышат.

Жумушчу кумурскалар: Уюктагы көпчүлүктү түзүшкөн, жыныс органдары жарым жартыдай же болбосо таптакыр өөрчүбөгөн кумурскалар. Булардын канаттары жок, төшү, көздөрү кичинекей же жок болушат.